Bu derste, ilim öğrenen ve öğreten kişilerin gözetmesi gereken temel ahlaki kurallar (Adabu'l-Müteallimîn) ele alınmaktadır. Abbas Akyüz hocamız, hem öğretmen hem de öğrenci için en temel ortak sorumluluğun halis niyet olduğunu vurgulamaktadır. Ders, amelleri değerli kılan ana unsurun niyet olduğu; doğru bir niyetle günlük sıradan işlerin veya mesleki uğraşların dahi birer ibadete dönüşebileceği, buna karşılık gösteriş ve dünyevi makam amacıyla yapılan amellerin ise insan için bir vebal kaynağı olacağı hususlarını ilgili hadisler ışığında analiz etmektedir.
1. İlim Öğrenme ve Öğretmede Ortak Edep: Niyet
Halis Niyet: İlim tahsil eden veya öğreten kişinin ilk ve en önemli görevi niyetini arındırmaktır. Niyet, değersiz görünen bir eylemi kıymetli bir mücevhere dönüştüren; yanlış olduğunda ise en değerli ameli bile boşa çıkarabilen temel ölçüttür.
Allah Rızası ve İtaat: Hz. Peygamber’in (s.a.a.) “Beşikten mezara kadar ilim öğreniniz.” tavsiyesine uyarak Allah’ın rızasını kazanmak, nefsi tanımak ve dini doğru yaşayabilmek amacıyla ilim öğrenmek başlı başına bir ibadet olarak kabul edilmektedir.
2. Günlük İşleri ve Meslekleri İbadete Dönüştürmek
Niyetin Dönüştürücü Gücü: Sadece dinî ilimler değil; hekimlik, mühendislik, öğretmenlik, ticaret ve benzeri bütün meslekler de insanlara hizmet etmek ve Allah’ın rızasını kazanmak niyetiyle icra edildiğinde ibadet değerine ulaşır.
Mubah Amellerin Sevaba Dönüşmesi: Yemek yemek, su içmek, dinlenmek veya uyumak gibi mubah davranışlar dahi, “Allah’a daha güzel kulluk edebilmek ve bedeni ibadet için güçlü tutmak” niyetiyle yapıldığında sevap kazandıran müstehap amellere dönüşür.
3. Gösteriş (Riya) ve Dünyevî Çıkarların Tehlikesi
Dünyevî Amaçlar: İnsanların takdirini kazanmak, toplumda “âlim” olarak tanınmak, makam veya şöhret elde etmek amacıyla yapılan ilim tahsili ve çalışmaların ahirette hiçbir sevap karşılığı bulunmamaktadır.
Vebal Kaynağı: Kibir, gösteriş ve şahsî menfaat için kullanılan ilim, insanı manen yükseltmek yerine geriletir; kişiye fayda sağlamak yerine onun için ağır bir sorumluluk ve vebale dönüşür.
4. Hadis Analizi: Ameller Niyetlere Göredir
Amellerin Ölçütü: “İnnemel a‘mâlu bin-niyyât” (Ameller ancak niyetlere göredir.) hadis-i şerifi uyarınca, bir amelin değerini belirleyen asıl unsur onun arkasındaki niyettir.
Eylemlerin Niteliği: Aynı işi yapan iki kişiden biri samimi niyeti sayesinde büyük sevaplara ulaşabilirken, diğeri gösteriş veya dünyevî çıkarları sebebiyle aynı amelden hiçbir sevap elde edemeyebilir; hatta bu amel onun için azap sebebi hâline gelebilir.
5. Öncelikli Hedef: Nefsin Islahı
İlim tahsilinde ilk ve en önemli hedef, insanın kendi eksikliklerini fark ederek nefsini terbiye etmesi olmalıdır. Başkalarını eğitmek, toplumu düzeltmek veya ilmi başkalarına aktarmak bundan sonra gelir. Aksi hâlde kişi kendi nefsini ihmal ederek başkalarının kusurlarıyla meşgul olur ve ilmin asıl gayesinden uzaklaşır.