Taklit ve İhtiyat Karşılaştırması
Taklit Etmek: Mükellef için en kolay yoldur.
İhtiyat Etmek: Hem çok bilgi hem de zaman gerektiren zor bir yoldur. İhtiyat, görevini yerine getirdiğinden kesin emin olmak için müçtehitler arasındaki hükümlerde en ağır ve zor olanı seçmeyi gerektirir.
Taklit Çeşitleri
Dolaysız (Direkt) Taklit: Mükellefin hayatta olan bir müçtehide doğrudan bağlanmasıdır.
Dolaylı Taklit (Baki Kalma): Daha önce taklit edilen ve vefat etmiş bir müçtehide bağlı kalmaya devam etmektir. Bunun şartı, hayatta olan yeni taklit merciinin buna izin vermesidir. Ancak yeni meselelerde (yeni konularla ilgili hükümler) yeni taklit merciine uyulması zorunludur.
Taklitsiz Yapılan Amellerin Hükmü
Bir müçtehide uyulması gerektiğini bilmeden yapılan namaz, oruç gibi ameller, eğer uyulması gereken müçtehidin fetvasına veya İslami hükümlere uygunsa geçerlidir.
Ancak öğrenme imkanı varken ihmal edip öğrenmeyen birinin amelleri, müçtehit fetvasına uymadığı takdirde (örneğin abdest veya gusül şekli farklıysa) geçersiz sayılır ve tekrar edilmesi gerekir.
Müçtehit ve Mükellefin Vazifeleri
Müçtehidin Vazifesi (Hüküm): Müçtehit, hükmü belirler (Örn: `Pullu balık yemek caizdir`).
Mükellefin Vazifesi (Mevzu/Konu): Hükmün konusunu teşhis etmek mükellefin görevidir (Örn: `Bu balık pullu mu, pulsuz mu?`). Müçtehit konuyu belirlese bile (Örn: `Palamut balığı pulludur`), mükellef kendi araştırmasıyla aksini bulursa kendi yakinine (kesin bilgisine) uyar.
Vacip İhtiyat ve Müstahap İhtiyat
Müçtehit fetvalarında bu iki terimi kullanabilir:
Vacip (Farz) İhtiyat: Müçtehidin fetvasına uyulması zorunludur. Bu hükme uymak istenmezse, o konuda başka bir e''lem (en bilge) müçtehide müracaat edilebilir.
Müstahap İhtiyat: Hükme uyulması daha iyi olsa da zorunlu değildir. Mükellef isterse bu ihtiyatı yerine getirir, isterse getirmez.
Taklit Merciinin Şartları
Bir kişinin taklit mercii olabilmesi için gerekli olan 10 şart (vacip ihtiyat gereği belirtilmiştir):
Erkek olmak
Baliğ olmak
Akıllı olmak
On İki İmam Şiisi olmak
Helalzade olmak
Vacip ihtiyat gereği hayatta olmak
Adil olmak (Haramlardan uzak durmak ve farzları yerine getirmek)
Nefsine hakim olmak ve dünya düşkünü olmamak
Müçtehit olmak
Vacip ihtiyat gereği e''lem (en bilge) olmak
Adalet: İnsanın haramlardan uzak durup farzları yerine getirmesi ve kişinin şanına yakışmayan (mürüvvete aykırı) hareketlerden kaçınmasıdır.
Müçtehit Çeşitleri ve E''lem Olmak
Mutlak Müçtehit: Fıkhın bütün konularına (ibadet, muamelat, siyaset vb.) hakim olandır.
Kısmi Müçtehit: Fıkhın yalnızca bir kısmına (örneğin sadece ibadete) hakim olandır. Müstahap ihtiyat gereği, kısmi müçtehit yerine mutlak müçtehidi taklit etmek daha iyidir.
E''lem (En Bilge): İlahi hükümleri kaynaklardan en iyi şekilde çıkarabilen, hükümleri net bir şekilde belirleyebilen ve zamanın şartlarına en hakim olan müçtehittir. İki müçtehidin fetvaları çelişirse, akıl en bilge olanı taklit etmeyi gerektirir.
Farklı Müçtehitleri Taklit Etmek
Bir kişi, fıkhın farklı kısımlarında (ibadet, alışveriş, toplumsal/siyasi hükümler) farklı müçtehitlerin daha e''lem olduğuna kesin kanaat getirirse, her konuda o e''lem olana taklit edebilir.
Ebeveynin Görevi
Her anne ve babanın, çocuklarına ergenlik çağına ulaştıklarında taklit mercilerinin kim olduğunu öğretmesi farzdır.