2. İslam'da Mutluluk ve Hüznün Yeri
İslam'ın duygu dünyasına yaklaşımı, bazı insanların zannettiği gibi ağlamayı gülmeye veya hüznü sevince tercih etmek üzerine kurulmamıştır. İslam açısından ne gözyaşı başlı başına bir fazilet, ne de gülmek tek başına bir üstünlük ölçüsüdür. Her iki duygu da insanın fıtratına yerleştirilmiş doğal özelliklerdir. Bunların değerini belirleyen ise ortaya çıkış sebepleri, yöneldiği hedef ve insanın manevi hayatı üzerindeki etkileridir.
Kur'ân-ı Kerîm, insanın yaratılışında hem sevinme hem de üzülme kabiliyetinin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu sebeple İslam, insanı duygularından arındırmayı değil; onları ilahî ölçüler doğrultusunda yönlendirmeyi hedefler. İnsan bazen Allah'ın nimetleri karşısında sevinmeli, bazen de işlediği kusurlar sebebiyle mahzun olmalıdır. Aynı şekilde zulüm karşısında öfke duyması, mazlumların acısıyla hüzünlenmesi ve ilahî rahmet karşısında umutla dolması da fıtratın doğal tezahürleridir.
Dolayısıyla İslam'da asıl mesele, insanın gülmesi veya ağlaması değil; bu duyguların kulluğa katkı sağlayıp sağlamadığıdır. Eğer bir sevinç insanı Allah'ı unutturuyor, sorumluluklarından uzaklaştırıyor ve günaha sürüklüyorsa artık meşru bir sevinç olmaktan çıkmaktadır. Aynı şekilde bir hüzün de insanı ümitsizliğe, hayattan kopmaya ve görevlerini terk etmeye sevk ediyorsa, bu da İslam'ın öngördüğü hüzün değildir.
İslam'ın benimsediği anlayışta sevinç ve hüzün, insanı kemale ulaştıran iki eğitim aracıdır. Sevinç, Allah'ın nimetlerini tanımaya ve şükretmeye vesile olduğu ölçüde değerlidir. Hüzün ise insanı nefsini sorgulamaya, tevbeye yönelmeye ve Allah'a daha fazla yaklaşmaya sevk ettiği ölçüde anlam kazanır. Her iki duygu da kulluğu güçlendirdiğinde ibadet hükmü kazanırken, insanı kulluktan uzaklaştırdığı zaman değerini kaybetmektedir.
Bu nedenle İslam, hiçbir zaman insanı sürekli ağlayan veya sürekli gülen bir karaktere dönüştürmeyi amaçlamamıştır. Mümin, hayatın gerçeklerini bilen; yeri geldiğinde tebessüm eden, yeri geldiğinde ise Allah için gözyaşı döken dengeli bir şahsiyettir. Onun hayatında ne ölçüsüz eğlenceye ne de sürekli karamsarlığa yer vardır. Çünkü Kur'an'ın öğrettiği yol, ifrat ve tefritten uzak olan itidal yoludur.
3. Ağlamak ve Gülmenin Değeri: Ölçüyü Belirleyen Sebep ve Amaçtır
İslam'da davranışların değeri, onların dış görünüşünden çok niyet ve hedeflerine göre belirlenmektedir. Bu ilke, ağlamak ve gülmek gibi duygusal davranışlar için de geçerlidir. Bir kimsenin gözyaşı dökmesi tek başına fazilet sayılmadığı gibi, gülmesi de tek başına kınanacak bir davranış değildir. Asıl belirleyici unsur, bu davranışların hangi sebeple ortaya çıktığı ve insan üzerinde nasıl bir etki bıraktığıdır.
Nitekim rivayetlerde sebepsiz, ölçüsüz ve bilinçsiz gülme hoş karşılanmamıştır. Çünkü böyle bir gülme, çoğu zaman gafletin ve düşüncesizliğin göstergesi hâline gelmektedir. Bu konuda İmam Hasan Askerî (a.s) şöyle buyurmaktadır:
"Sebepsiz yere gülmek cehaletin alametidir."
Benzer şekilde İmam Musa-i Kâzım (a.s) da şöyle buyurmaktadır:
"Allah, sebepsiz yere güleni sevmez."
Bu rivayetler, gülmenin yasak olduğunu değil; hikmetten uzak, boş ve amaçsız eğlencenin İslam tarafından tasvip edilmediğini göstermektedir. Buna karşılık insanları sevindiren, gönülleri rahatlatan, kardeşliği güçlendiren ve günaha götürmeyen tebessüm ile mizah, sünnet kapsamında değerlendirilmiştir.
Aynı ilke ağlamak için de geçerlidir. Her gözyaşı makbul değildir. Dünya menfaatini kaybetmek, aşırı hırs, nefis arzuları veya isyan duygusuyla dökülen gözyaşı manevi değer taşımaz. Buna karşılık Allah korkusundan, günahlara pişmanlıktan, ilahî rahmete duyulan özlemden ve Allah dostlarına duyulan sevgi sebebiyle dökülen gözyaşı, İslam'ın övdüğü ibadetlerden biri kabul edilmiştir.
İmam Muhammed Bâkır (a.s) bu hakikati şu ifadeyle dile getirmektedir:
"Allah katında, gece yarısı yalnızca O'nun korkusuyla dökülen bir damla gözyaşından daha değerli hiçbir damla yoktur."
Yine Emîrü'l-Müminîn Hz. Ali (a.s) şöyle buyurmaktadır:
