Sühreverdi ‘munfasıl'' bir hayal âlemine inanır. Çok az filozof ‘munfasıl'' hayal âlemini esas almıştır. Hatta Molla Sadra bile hayal âlemini ‘muttasıl'' olarak görmektedir. Hayal âleminin ‘munfasıl'' olduğu ve misal âlemi olduğu konusunda ısrar eden tek filozoftur. Şeyh Ahmed Ehsai gibi ‘misal-i ekber'' görüşünde değildi. Bu mesele Corbin''i cezbetmişti. Daha sonra Corbin''in eserlerinde Sühreverdi''nin bu düşüncesi ‘Arz-ı Melekût'' adı altında söz konusu edildi. Corbin''in bu isimle bir kitabı da vardır. ‘Arz-ı Melekût'', yani bu içinde yaşadığımız doğal coğrafi yeryüzü onun gözünde melekûtî bir yerdir. Melekûtî bir yeryüzüdür. Sühreverdi''nin bu düşüncesi Henri Corbin''i çok etkilemişti. Sühreverdi''nin birçok eserini yayımladı. Daha sonra yavaş yavaş diğer İslam arifleriyle aşina oldu. Özellikle Seyyid Haydar Amuli ve Molla Sadra''yla…
Ömrünün sonlarına doğru bu fikri akıma kapıldı ve Şiilik dünyasına girdi. O, Şiiliğin canlı ve bu güne dair sözü olan tek manevi yol olduğuna inanır. Evet, ben daha uygun bir zamanda Corbin''den ve düşüncelerinden çok daha ayrıntılı bir şekilde bahsederim.
Batı''da insanlığın yeni bir maneviyata, unutulmuş bir maneviyata ihtiyacı olduğunu savunan bir grup insan vardı ve onlardan biri de Henri Corbin''di. Bir diğeri Hermann Hesse, bir başkası da meşhur Dinler Tarihi kitabının yazarı Mircea Eliade idi… Bunlara benzer başka filozoflar da vardı, fikirleri birbirine oldukça yakındı. İsviçre''nin bazı kentlerinde zaman zaman toplantılar da yapar ve yılda bir iki defa fikir alışverişinde bulunurlardı. Bunlardan biri de Henri Corbin''di.
Henri Corbin, daha sonra İran''a geldi, ardından da her yıl dört beş ay İran''da kalmaya başladı. Bu vesileyle merhum Allame Tabatabai ile irtibat kurdu. Allame Tabatabai ile görüş alışverişinde bulunurlardı. Ne mutlu bana ki ben de onların bu toplantılarına katıldım.
Laricani: O toplantılarda bahis konusu edilen önemli meseleler nelerdi?
Üstat Dinani: Tamamı maneviyat eksenliydi, dünyanın maneviyata olan ihtiyacıyla ilgiliydi. Her ikisi de maneviyatçı kişilerdi. Merhum Allame Tabatabai, filozof ve arifti; Henri Corbin de gerçekten maneviyatçı bir insandı, görünürde Hıristiyan''dı, zahiren din değiştirmiş de değildi. Fakat bir Şii''den eksiği yoktu, gerçekten tam anlamıyla bir Şii''ydi. Ama değişimini izhar etmedi. Orada bugünün insanının ihtiyacı olabilecek ve bugünün insanını etkileyebilecek olan manevi konular ele alınırdı. Hıristiyanlıktan söz ederdi, merhum Allame Tabatabai de İslam''dan bahsederdi. Konular çok uzun ve ayrıntılıydı, burada onları anlatacak zaman yok; ama örnek olması bakımından şunu söyleyeyim:
Mesela insanlığın ilk atası olarak kabul ettiğimiz Âdem''in ‘ilk günahı'', bu konulardan biriydi. Hıristiyanlar bu hatayı zati bir hata olarak görüyorlar. Onlara göre beşer, zati olarak, doğuştan günahkârdır, bu hata da zatiydi ve Hz. Mesih çarmıha gerilerek insanın bu günahını ortadan kaldırmak istedi.
Bildiğiniz gibi İslam''ın bu konudaki telakkisi farklıdır. İslam, insanı zat ve fıtrat olarak temiz kabul ediyor, günahkâr saymıyor. Günahı arızi bir şey olarak görüyor. Bu bir tartışma konusudur, günah acaba insan için zati bir şey midir, yoksa arızi bir şey mi? Ondan sonra şu gündeme geliyor: Eğer günah arızi ise, ne gibi sonuçları olur, zati ise ne gibi sonuçları olur? Mesela bu konu üzerinde çokça bahsedilirdi. Günahın zati olması halinde etkileri nelerdir, arızi olması halinde bunun sonuçları ne olur? Bu tür konulardı. Ben bunu bir örnek olarak zikrettim. İşte bu tür konular yıllar boyunca söz konusu edildi. Özetle ele alınan konu, insanlığın bugün ihtiyaç duyduğu maneviyat meselesiydi.
Laricani: Henri Corbin bahsi o kadar tatlı ve cazip ki insan hemen geçemiyor. O, Seyyid Haydar Amuli''nin kitaplarını yayımlarken Câmiu''l-Esrâr''a bir mukaddime yazıyor. Orada Şii maarifine olan gönül bağını açıkça ortaya koyuyor. Allame Seyyid Haydar''ın en büyük hüneri, Muhyiddin''in düşüncelerini Şia maarifine katması oldu.
